زبان سینما

تاثير سينما بر روح آدمي را بيش از دو دهه قبل ، در نخستين باري كه "ريش قرمز" كوروساوا را ديدم درك كردم.

آن زمان هم سن  "اوتويو"، ""Terumi Niki دوازده ساله بودم  و در آن نمايي كه برف تازه را براي تيمار پزشك جوان در  كاسه آب مي ريزد و سپس لبخندش با لبخند مرد جوان گره مي خورد، وجد و شوري را حس كردم  كه از لحظات به ياد ماندني زندگي من است. محبت و شيريني غير قابل وصفي  كه در نمايش تحسين برانگيز   درمان  روح او  و نخستين تجربه رضايت  و شادي و عشق   آن دختر  وجود داشت.

در نمايش صد فيلم چند هفته قبل ديگر بار "ريش قرمز" از سيما پخش شد. عليرغم داستان خطي و ساده "آكاگي هه" كه در سال 1965 بر اساس رماني از "شوگورو  ياماموتو " ساخته شد  و عليرغم زمان بسيار طولاني فيلم،  جذابيت فوق العاده اين اثر  چاره اي جز دوباره ديدن اش را باقي نگذاشت.

اگرچه اين فيلم را بسياري در فهرست  بهترين هاي كوروساوا قرار نمي دهند  اما، زيبايي ها و پيام انساني فيلمي كه دو سال فيلمبرداري آن طول كشيد تا وسواس هاي كوروساوا اعمال شود ، غير قابل انكارند.

ريش قرمز در 1966 كانديد جايزه " گلدن گلوب" آمريكا براي بهترين فيلم خارجي شد كه البته جايزه را نبرد. در همان سال چند جايزه از جمله جايزه بهترين كارگرداني و هنرپيشه مرد و زن را  براي بازي هاي "ميفونه" و "نيكي"  به دست آورد.

اين آخرين فيلم سياه و سفيد كوروساوا و آخرين فيلمي بود كه در آن با ميفونه همكاري داشت. اگرچه ميفونه را براي كوروساوا به مثابه "كلاس كينسكي" براي "ورنر هرتزوگ" مي دانند كه جزيي جدانشدني از آثار اوست.

 پيام اصلي ريش قرمز كه در "ايكي رو "ي كوروساوا هم وجود دارد،  غنا و باروري زندگي در صورت ايثار است.  بي عدالتي اجتماعي و حتي جنبه هاي تراژيك تر شرايط انساني به گفته  "Barry Morris  " در اين فيلم به نمايش در مي آيد اما  فيلم به اين بسنده نمي كند و سعي مي كند راه حلي عملي ارائه دهد. ريش قرمز به دكتر جوان اين حكمت را قدم به قدم مي آموزد. در واقع ريش قرمز استادي است كه  قدم به قدم با سالكش همراه مي شود تا به او بفهماند كه علم فراتر از اوراقي است كه او در ناكازاكي آموخته است و حتي  در شريك شدن  آن ها  هم بخل مي ورزد . بسياري از منتقدان از جمله "ash Carreau" در وبلاگ 16mm Shrine  اين همه ايده آليستي  بودن ريش قرمز را نكوهش كردند و گفتند كه زمان چنين شخصيت هايي به گذشته هاي دور باز مي گردد و در دنياي امروز مصداقي ندارند اما، حتي همين نكته هم قوت اين اثر است كه در عين نمايش رنج هاي عميق بشري و روابط بيمارگونه و بي عدالتي ها ، راه درماني ارائه مي كند و سپید را در مقابله با  سیاه نشان می دهد. در واقع  آسيب ديدگان این روایت    با ايثار حيات  دوباره می یابند . دكتر جوان، اوتويو،ساهي چي و حتي خود دكتر نايدي در اثر  ايثار و از خودگذشتگی  بزرگ و  قدرتمند  شده اند.

از نظر بصري هم ريش قرمز بسيار جذاب است. كادرهايي كه در اتاق هاي درمانگاه خيريه هستند و يا بيرون از آن  در بيشتر صحنه ها ياسوموتو را در خود دارد كه هر بار در زاويه اي در گوشه كادر  به صحنه نگاه مي كند . مانند دانش آموزي كه به صفحه تخته سياه و كلاس درس با دقت نگاه مي كند. ياسوموتو هم شاگردي است كه قرار است حكمت بياموزد و هدف اش را پيدا كند. مثلا  نگاه او به سه كودك گرسنه كه با رفتن مددكار به ظرف غذا حمله مي برند و يا نگاهش به "روكوسكو "زرگري كه در حال احتضار درد آلودي است و يا نگاهش  از گوشه كادر به زناني كه سر در چاه فرو برده اند نا شوجي "چوبو" را به زندگي باز گردانند و يا نگاهش به كادري كه در آن نايدي مردان هرزه روسپي خانه را كتك مي زند و....

بازي هاي برجسته اين فيلم قابل ذكر هستند. آن جايي كه دختر زرگر ماجراي زندگي اش را براي دكتر نايدي بيان مي كند . روان پريشان و رنجور زني آسيب پذير را فوق العاده با حركات دست و صورت به نمايش مي گذارد. "اوناكا" كه در پي زلزله مهيب همسرش را براي مجازات خود ترك مي كند . نگاهي فلسفي و همچنين روانشناسانه  به حس گناه و همچين عدم استحقاق خوشبختي دارد و يا در جايي  كه اشاره مي شود كه اوتويو بر خلاف "چوبو" گدايي را بر دزدي ترجيح مي دهد ،روايت روانشناسي جنسيتي را هم مطرح مي كند.

اگرجه عده اي از منتقدين از اين كه اين  روايت از روش هاي نوي داستان گويي بي بهره است سخن راندند اما داستان ساده و خطي آن هم با آن همه صحنه و ديالوگ در رساندن پيام اش كم نياورده است.

نايدي مي گويد: " سياست براي فقرا هرگز كاري نكرده است."  رابين هودانه عمل مي كند و خود را ناگزير از آن مي داند تا به ياري نيازمندان برخيزد.  لحظات مرگ يك انسان و احتضارش را با شكوه و حكمت آميز مي داند. و درمان دردهاي روح را بر درمان جسم مقدم مي شمارد و از آن روست كه به  درد و دل هاي بيماران با حوصله  گوش مي دهد.  او  اوتويو را پرستار ياسوموتو مي كند تا اوتويو ،طبيب طبيبش شود و تكبر ياسوموتو  و عدم اطمينان اوتويو همزمان  با هم  درمان شوند.

انساندوستی  نايدي چنان كه "ابرت" در يادداشت اش بر فيلم نوشته است، پزشكي را يك "Fashionable career"  نمي داند  بلكه آن را  يك حرفه انساني مي داند.

"ابرت" در  در ياد داشت اش بر اين فيلم نكته جالبي را در اشتراك اين فيلم با "ايكي رو" كوروساوا بيان مي كند. ايكي رو كه روايت حسابداري  است كه شش ماه بيشتر براي زندگي زمان ندارد و ودر مي يابد كه هيچ دستاوردي نداشته و هيچ نكرده و سرانجام براي كودكان پاركي مي سازد كه در نماي آخر  فیلم آواز خوانان و رضايت مند او را بر تاب آن پارك مي بينيم و شادي و رضايت اش را از  درک زندگي در مي يابيم.

"ابرت" مي نويسد: " نظم اجتماعي دچار خلل و تباهي است ، بله  و موقعيت هايي كه در درمانگاه وجود دارند ناميد كننده اند اما ،هر دستاوردي ، چيز ارزنده اي است."

زن ها در فيلم كوروساوا حضور برجسته اي دارند. "ماسايي" و خواهرش "چيگوسا" كه به ياسوموتو خيانت كرده و نايدي براي درمان اين درد  ناخواسته او را به درمانگاه كشانده است، اوتويوي دوازده ساله كه از روسپي خانه رهايي يافته  و اما روح اش بيشتر از جسم اش آسيب ديده، اوناكا كه تراژدي خودكشي اش از برجستگي هاي روايت فيلم است ، دختر زرگر كه همسرش را مي كشد كه هم مادرش  و هم او  و هم مال پدرش را غصب كرده ، زن ديوانه اي كه در كودكي مكررا به او تجاوز شده و مردان را به خود فرا مي خواند تا آن ها را بكشد و از مردان  انتقام بگيرد  و .... 

در واقع درمانگاه دكتر نايدي  شايد با  انسان سازي در صدد درمان فقر، بي عدالتي، جهل و فساد هم هست ، چون به گفته نايدي، از سياست كاري بر نمي آيد.

كوروساوا در ريش قرمز، داستان هاي پراكنده اي را به خوبي در يك داستان جاي داد  كه روايت هاي هر روزه زندگي هستند و از ضعف ها و توانايي ها، دردها و اميدهاي بشري مي گويند. روايتي ساده اما جذاب كه هم تلخ است  و هم شيرين و امید بخش  و اگر به سال تولید فیلم توجه کنیم که نزدیک به نیم قرن پیش از این  است ،ارزش های کوروساوا را بیش از پیش در می یابیم.